Zacznij działać już teraz

Nasza odpowiedź na najlepsze wsparcie ekosystemów słodkowodnych oraz  korzyści, jakie zapewniają one dla natury, społeczeństwa i gospodarki

 

Komisja Europejska ocenia, czy polityka wodna UE jest odpowiednio dostosowana do jej celu i poszukuje jak największej liczby opinii ze strony społeczeństwa na temat tego, jak ważne są ekosystemy wody pitnej. Ocenia także, czy ustawodawstwo UE spowodowało zmianę w kierunku zrównoważonego zarządzania wodą oraz czy doprowadziło do poprawy, jeśli chodzi o stan akwenów. Konsultacje internetowe dotyczące Ramowej Dyrektywy Wodnej UE rozpoczęły się 17 września 2018 r. poproszono wówczas wszystkich obywateli Europy oraz szerszą społeczność zainteresowanych podmiotów o wyrażenie swoich poglądów.

 

Chcemy zaproponować następujące odpowiedzi na pytania dotyczące Ramowej Dyrektywy Wodnej (RDW) oraz jej dwóch dyrektyw pochodnych – Dyrektywy Wód Gruntowych i Dyrektywy Norm Jakości Środowiska (znanej również pod nazwą Dyrektywy Substancji Priorytetowych), ponieważ reprezentują one podstawowe ramy zrównoważonego zarządzania wodą w Europie. Niestety wiele rządów państw członkowskich UE oraz sektorów z ekonomicznymi interesami chce osłabić RDW. Nasza rekomendowana odpowiedź powinna sprawić, że to rewolucyjne prawo będzie nadal silne i nadal będzie mogło umożliwiać zmianę modelu na zrównoważone zarządzanie wodą w całej UE.

 

Część I – Ogólny kwestionariusz publiczny

 

1.  Jak oceniają Państwo obecny stan wód europejskich?

Nie dobrze

 

Nasze uzasadnienie

Mimo pewnej poprawy dzięki Ramowej Dyrektywie Wodnej, zwłaszcza w odniesieniu do określonych substancji zanieczyszczających, stan wód w Europie jest nadal zły. W rzeczywistości 60% rzek, jezior i terenów podmokłych UE nie jest zdrowych i nie spełnia celów „dobrego statusu” Ramowej Dyrektywy Wodnej. Wody gruntowe generalnie są w lepszym stanie, lecz w niektórych częściach Europy nadal występują duże problemy.

 

2. Kiedy myślą Państwo o wodzie i jej różnych zastosowaniach oraz funkcjach, które z poniższych zagadnień uważają Państwo za priorytetowe?

1.    Ochrona źródeł wody pitnej i systemów zaopatrzenia: Wysoki priorytet

2.   Ochrona wód przed zanieczyszczeniem: Wysoki priorytet                                          

3.   Dostępność wody pitnej i wody do użytku domowego: Wysoki priorytet             

4.   Dostępność wody przeznaczonej do nawadniania w rolnictwie: Niski priorytet                  

5.   Dostępność wody dla potrzeb przemysłu: Niski priorytet                            

6.   Dostępność wody do celów rekreacyjnych: Wysoki priorytet                     

7.   Dostępność wody do celów transportowych: Niski priorytet                      

8.  Dostępność wody do produkcji energii: Niski priorytet                                 

9   Ochrona wód naturalnych i związanych z nimi ekosystemów: Wysoki priorytet                                

10. Zapobieganie powodziom i ochrona przed powodzią      Wysoki priorytet                                                                          

 

Nasze uzasadnienie

Jeśli Ramowa Dyrektywa Wodna zostanie właściwie wcielona w życie, wody powinno wystarczyć na zaspokojenie wszystkich niezbędnych potrzeb. Mimo to, woda pitna oraz zachowanie ekosystemów jako źródeł wody na inne potrzeby musi być priorytetem w zakresie podziału zasobów wodnych.

 

3. Czy uważają Państwo, że obecnie gospodaruje się wodą i wykorzystuje ją w sposób zrównoważony?
Nie

 

Our rationale

Państwa członkowskie wykazują niewiele działań w celu eliminowania głównych czynników powodujących nie zrównoważone zarządzanie zasobami wodnymi Europy. Obecny stan wdrażania prawa wodnego UE, można scharakteryzować jako nadmierne, a często niewłaściwe wykorzystywanie niedoprecyzowanych zapisów, które umożliwiają rządom odsuwanie w czasie wprowadzania bardzo potrzebnych rozwiązań, obniżanie celów lub zezwalanie na realizację projektów o destrukcyjnym charakterze. Poza tym aktualne plany zarządzania magazynowaniem wody są nieefektywne z powodu nieprawidłowego planowania przez władze oraz zaangażowania zainteresowanych podmiotów, opierając się w dużej mierze na środkach dobrowolnych, bez zapewnienia wystarczającego finansowania w celu wprowadzenia środków kontrolnych, co w konsekwencji powoduje, że cele środowiskowe nie są osiągane. Podmioty odpowiedzialne za duże wykorzystanie i zanieczyszczenie wody (np. gospodarstwa stosujące nie zrównoważone praktyki uprawy) nie pokrywają proporcjonalnych kosztów naprawy szkód, jakie wyrządzają środowisku wodnemu, pozwalając na obarczanie tymi kosztami głównie podatników i konsumentów w formie rachunków za wodę.

 

6. Czy uważają Państwo, że zarządzanie zasobami wodnymi w Państwa kraju poprawiło się od czasu wprowadzenia ramowej dyrektywy wodnej (2003 r.) i dyrektywy powodziowej (2009 r.)? Należy zwrócić uwagę, że są to daty transpozycji tych dyrektyw do prawodawstwa krajowego.
Tak, w pewnym stopniu

 

 

 

Nasze uzasadnienie

Mimo że cele polityki wodnej UE nie zostały jeszcze osiągnięte, a poziom ambicji pod względem zrównoważonego zarządzania wodą pozostaje niski wśród państw członkowskich, odnotowano pozytywny wpływ RDW na praktyki w zakresie zarządzania w całej Europie. Wprowadzono mocne struktury zarządzania, a nasza wiedza na temat stanu zagrożeń dla rzek, jezior, terenów podmokłych, ujść, wód gruntowych i przybrzeżnych w UE uległa znacznej poprawie, podobnie jak wiedza jakie są najbardziej ekonomiczne środki umożliwiające eliminację takich zagrożeń. Nastąpiła również znaczna poprawa w przejrzystości zarządzania wodą oraz w kwestii zaangażowania publicznego – oba te aspekty są bezpośrednimi rezultatami RDW. Poza tym obserwujemy postęp na poziomie współpracy między krajami, które współdzielą dorzecza, zapewniając kluczową ochronę ekosystemów wody pitnej po obu stronach granic.

 

7. Czy uważają Państwo, że jakość wód powierzchniowych i podziemnych w Państwa kraju lub regionie poprawiła się od czasu wprowadzenia ramowej dyrektywy wodnej?
Tak, w pewnym stopniu

 

Nasze uzasadnienie

Poprawa w ogromnej mierze zależy od woli państwa członkowskiego do podejmowania wymaganych działań w celu zapewnienia dobrego stanu rzek, jezior i terenów podmokłych. Na obszarach, gdzie RDW została prawidłowo wprowadzona, poprawa jest zauważalna. Ogólnie w Europie można zaobserwować, że połączenie działań przyjętych w ramach RDW doprowadziło do zmniejszenia zanieczyszczenia ze źródeł miejskich, przemysłowych i rolniczych oraz pomogło w zapobieganiu negatywnym zmianom warunków naturalnych ekosystemów przez zatrzymanie lub dostosowanie niektórych destrukcyjnych projektów w zakresie infrastruktury. W całej Europie widoczne były działania na rzecz poprawy stanów ekosystemów wody pitnej. Niektóre ze środków naprawczych (np. część projektów usuwania zapór) miały natychmiastowe skutki w zakresie odnowy różnorodności biologicznej.

 

8. Które z poniższych kwestii stanowią według Państwa wyzwania utrudniające osiągnięcie dobrego jakościowego lub ilościowego stanu wód powierzchniowych/podziemnych? (Proszę ocenić każdą kwestię w skali od 1 do 5, gdzie 5 = bardzo poważna przeszkoda, 4 = poważna przeszkoda, 3 = umiarkowana przeszkoda, 2 = niewielka przeszkoda, 1 = nie stanowi przeszkody. W miarę możliwości powinny zostać ocenione wszystkie kwestie, ale można również wybrać „Nie wiem / Nie mam zdania”).

 

Aspekty ilościowe

  • Rosnące zapotrzebowanie na wodę pitną / rosnąca liczba ludności: 2 lekka przeszkoda
  • Rosnące zapotrzebowanie na wodę w produkcji energii, przemyśle i rolnictwie: 5 bardzo istotna przeszkoda     
  • Rosnące zapotrzebowanie na wodę w działalności przemysłowej: 3 umiarkowana przeszkoda                                  
  • Rosnące zapotrzebowanie na wodę przeznaczoną do nawadniania w rolnictwie: 5 bardzo istotna przeszkoda                                   
  • Intensywne susze (prowadzące do zmniejszenia dostępności wody) wynikające ze zmiany klimatu: 2 lekka przeszkoda       

 

 

 

Zanieczyszczenie wody

  • Zanieczyszczenie wody w wyniku stosowania pestycydów w rolnictwie: 5 bardzo istotna przeszkoda                     
  • Zanieczyszczenie wody przez substancje biogenne pochodzące z:            5 bardzo istotna przeszkoda                                                     
  1. odpływów z oczyszczalni ścieków komunalnych i przemysłowych; 2 lekka przeszkoda                                                  
  2. wykorzystania nawozów i obornika w rolnictwie : 5 bardzo istotna przeszkoda                                                                               
  • Zanieczyszczenie metalami ciężkimi pochodzącymi z dowolnego źródła, w tym z dawnego górnictwa: 5 bardzo istotna przeszkoda
  • Utrzymujące się zanieczyszczenie produktami chemicznymi organicznymi zakazanymi obecnie w UE:  5 bardzo istotna przeszkoda        
  • Nowe substancje zanieczyszczające (np. mikrodrobiny plastiku, produkty lecznicze) 2 lekka przeszkoda                                              
  1. mikrodrobiny plastiku           brak opcji                                                                          
  2. produkty lecznicze: 3 umiarkowana przeszkoda                                                     
  3. inne nowe substancje zanieczyszczające      brak opcji                                          
  • Nieodpowiednia regulacja emisji zanieczyszczeń: 2 lekka przeszkoda

 

Różnorodność biologiczna

  • Negatywny wpływ na ekosystemy wodne: 5 bardzo istotna przeszkoda
  • Negatywny wpływ na ekosystemy lądowe zależne od wody: 5 bardzo istotna przeszkoda

 

Rozwój infrastruktury
Fizyczne zmiany w jednolitych częściach wód (np. prostowanie koryt rzek, budowa zapór, ochrona przeciwpowodziowa, górnictwo)                                                                           

  • Fizyczne zmiany w jednolitych częściach wód (np. prostowanie koryt rzek, budowa zapór, ochrona przeciwpowodziowa, górnictwo): 5 (bardzo poważna przeszkoda)
  • Niedostateczna wydajność systemu kanalizacyjnego (prowadząca do przepełnienia)     
  • Niewystarczające lub ograniczone możliwości retencyjne zbiorników (nawadnianie, wytwarzanie energii itd.)                                                                                 
  • Nieszczelne sieci zaopatrzenia w wodę pitną

 

 

Pobór wody

  • Nielegalny lub nieuregulowany pobór wody :5 bardzo istotna przeszkoda           
  • Regulowane, ale niezrównoważone poziomy czerpania: 5 bardzo istotna przeszkoda                                    
  • Niskie opłaty za pobór wody (zachęcające do marnotrawstwa lub niegromadzenia/niewykorzystywania ponownie wody): 5 bardzo istotna przeszkoda

 

Nasze uzasadnienie

Ekosystemy wody pitnej stoją przed licznymi zagrożeniami. Jednak te stanowiące bardzo duże przeszkody w zapewnieniu i utrzymaniu dobrego stanu wód powierzchniowych i gruntowych obejmują: zanieczyszczenie spowodowane przez rolnictwo, nadmierne odprowadzanie wody z warstw wodonośnych i rzek (w dużej części w związku z niezrównoważonymi praktykami rolniczymi) oraz zmiany w naturalnych i fizycznych warunkach rzek i innych ekosystemów wody pitnej w związku z energetyką wodną, żeglugą, rolnictwem i zapobieganiem powodziom. Dodatkowo fakt, że główne podmioty generujące zanieczyszczenia oraz użytkownicy wody nie są zmuszeni do proporcjonalnej zapłaty za dokonane zniszczenia (silny wymóg RDW, który nie jest obecnie realizowany) również stanowi poważną przeszkodę w utrzymywaniu zdrowych rzek, jezior, terenów podmokłych, wód przybrzeżnych i gruntowych. Natomiast wpływ nowych substancji zanieczyszczających, w tym mikroplastików, na realizację celów RDW nie został jeszcze oceniony.

 

9. Jakie są najważniejsze wyzwania dotyczące gospodarki wodnej w Państwa kraju lub regionie? Proszę zaznaczyć najistotniejsze wyzwania.

  • Brak priorytetowego traktowania kwestii związanych z wodą w krajowym programie politycznym
  • Niewystarczające konsultacje i zaangażowanie ogółu społeczeństwa oraz odpowiednich zainteresowanych stron
  • Niedostateczna integracja z innymi sektorami związanymi z wodą i sprzeczne polityki planowania
  • Wyzwania związane z działalnością rolniczą (np. substancje biogenne, eutrofizacja, pestycydy, pobory wody itd.)
  • Inne

 

Nasze uzasadnienie

Można zaobserwować wyraźny brak woli politycznej rządów w zakresie efektywnego eliminowania głównych zagrożeń dla ich ekosystemów wody pitnej i jest to zdecydowanie główne wyzwanie stojące przed zrównoważonym zarządzaniem wodą w Europie. Takie mało ambitne plany są również dowodem na to, że problemy dotyczące wody nie znajdują się wysoko na liście priorytetów politycznych, a kwestia zdrowych ekosystemów wody pitnej jest ogólnie niedoceniana. Dotyczy to zwłaszcza egzekwowania odpowiedzialności ze strony sektora rolniczego, energetycznego i transportowego. Np. polityka rolnicza UE promuje bardziej intensywne uprawy, co prowadzi do zanieczyszczenia i nadmiernego odprowadzania wody. Państwa UE w ramach polityki energetycznej promują i finansują takie rozwiązania, jak energetyka wodna, mimo negatywnego wpływu, jakie mają one na różnorodność biologiczną. W ramach polityki transportowej promują niewłaściwie zlokalizowane projekty infrastruktury, nie dbając o gatunki słodkowodne i ich siedliska. Brak lub przynajmniej niewystarczające konsultacje wśród dużej liczby zainteresowanych podmiotów (w tym grup ekologicznych i opinii publicznej) w zakresie decyzji związanych z ochroną i oczyszczaniem naszych wód również stanowi przeszkodę w podejmowaniu wymaganych działań, podobnie jak brak woli do przeznaczania funduszy na wprowadzanie wymaganych środków.

 

 

11. Jakie działania miały Państwa zdaniem największy wpływ na poprawę jakości wody i efektywności wykorzystania wody od czasu transpozycji ramowej dyrektywy wodnej do prawodawstwa krajowego w 2003 r.? (Proszę ocenić każdą kwestię w skali od 1 do 5, gdzie 5 = bardzo znacząca poprawa, 4 = znacząca poprawa, 3 = umiarkowana poprawa, 2 = niewielka poprawa, 1 = brak poprawy. W miarę możliwości powinny zostać ocenione wszystkie kwestie, ale można również wybrać „Nie wiem / Nie mam zdania”).

  • Bardziej rygorystyczne przepisy dotyczące zanieczyszczenia środowiska: 3                         
  • Bardziej rygorystyczne przepisy w celu zminimalizowania stosowania niebezpiecznych chemikaliów w przemyśle itp.: 3                                                  
  • Współpraca międzynarodowa w celu zwalczania zanieczyszczeń: 3         
  • Zmiana podejścia do wykorzystania wody do wytwarzania/konwersji energii (np. energia wodna, systemy chłodzenia wodą): 2                                                     
  • Bardziej efektywne technologie oczyszczania ścieków: 2                                             
  • Lepsza technologia stosowana w gospodarstwach domowych/urządzeniach w celu zmniejszenia zużycia wody (np. podwójne spłuczki w toaletach, głowice prysznicowe z regulacją strumienia, ekologiczne pralki): 3                                                               
  • Opłaty za zużycie wody (np. oparte na przemysłowych, rolniczych i domowych wodomierzach)2                                                                                            
  • Więcej publicznie dostępnych informacji na temat jakości, dostępności i przydziału wody: 2       
  • Bardziej zrównoważone wykorzystanie wody w rolnictwie: 2                                     
  • Zmiany w innych praktykach rolniczych, które mogą mieć wpływ na jakość wody i jej dostępność (np. ograniczenie stosowania pestycydów, rolnictwo ekologiczne, płodozmian itd.): 2                                                                          
  • Urbanistyka, która „tworzy przestrzeń dla wody”: 3                                                       
  • Lepsza integracja ochrony wód i wykorzystania wody w transporcie: 2  
  • Badania naukowe oraz działalność badawcza i innowacyjna związana z poprawą efektywności wykorzystania wody i likwidowaniem możliwych źródeł zanieczyszczeń: 2         
  • Inne

Nasze uzasadnienie

Środki, jakie okazały się najbardziej efektywne pod względem realizacji celów RDW, to te regulacyjne, takie jak ograniczenia w stosowaniu określonych substancji zanieczyszczających, zastosowanie instrumentów ekonomicznych, takich jak taryfy zużycia wody, a także wdrożenie środków wprowadzonych przez powiązane ustawodawstwo UE, np. oczyszczanie ścieków. Wybrane środki dobrowolne, zwłaszcza te dotyczące zanieczyszczenia przez rolnictwo lub nadmiernego odprowadzania wody, były o wiele mniej skuteczne.

 

13. Czy obawiają się Państwo potencjalnego wpływu zmiany klimatu na jakość i dostępność wody?

Tak w obu przypadkach

 

14. Czy uważają Państwo, że podejmowane są wystarczające działania w celu przeciwdziałania wpływowi zmiany klimatu na jakość i dostępność wody?

Nie

 

Nasze uzasadnienie( dla odpowiedzi 13 I 14)

W wielu częściach Europy, a zwłaszcza na terenach śródziemnomorskich, zmiana klimatu prawdopodobnie zwiększy zapotrzebowanie na wodę, równocześnie zmniejszając jej zasoby. W innych częściach Europy dominującym problemem będą większe odpływy, powodzie lub podnoszący się poziom mórz, również wpływając na jakość wód oraz infrastrukturę dostarczania wody pitnej. Już teraz doświadczamy tych zjawisk i możemy oczekiwać, że w najbliższych latach będą coraz bardziej dotkliwe. Istotne jest, że wpływ na to ma nie tylko zmiana klimatu, lecz przede wszystkim nieprawidłowe zarządzanie naszymi zasobami wody, co prowadzi do jej niedoborów lub negatywnych efektów powodzi. Rządy będą musiały robić o wiele więcej, aby jednocześnie spełnić zapotrzebowanie na wodę nie tylko dla zrównoważonego rolnictwa, producentów energii i przemysłu, lecz również dla rosnących populacji i ekosystemów wody pitnej. RDW jest doskonałym narzędziem do walki z tym zagrożeniem.

 

22. Jak dobrze znają Państwo następujące akty prawa UE i związane z nimi wymogi?

Ramowa dyrektywa wodna                                       

Dyrektywa w sprawie wód podziemnych                                            

Dyrektywa w sprawie środowiskowych norm jakości                                     

Dyrektywa powodziowa

 

23. Czy wyżej wymienione akty prawa UE przyczyniły się do tego, że rzeki i jeziora są mniej zanieczyszczone i bardziej bezpieczne niż dziesięć lat temu?
Tak, w dużej mierze

 

Nasze uzasadnienie

Obserwujemy zdecydowanie mniej substancji zanieczyszczających związanych ze ściekami miejskimi i przemysłowymi (np. amon i fosforany) w większości europejskich rzek i jezior. Ogromna większość rzek i jezior nadających się do kąpieli została również oceniona, jako dobra jakościowo. Jednak zagrożenia nadal nie zostały wyeliminowane, zwłaszcza jeśli chodzi o rozproszone zanieczyszczenie powodowane przez rolnictwo.

 

24. Czy wyżej wymienione akty prawa UE przyczyniły się do tego, że wody podziemne w Państwa kraju są mniej zanieczyszczone i bardziej bezpieczne niż dziesięć lat temu?
Tak, w dużej mierze

 

Nasze uzasadnienie

Ponieważ woda gruntowa reaguje wolniej na rozwiązania w zakresie zwalczania zanieczyszczenia niż rzeki i jeziora, trend zmniejszania zanieczyszczenia jest słabiej widoczny w wodach gruntowych. Zagrożenia ze strony rolnictwa ciągle pozostają główną przyczyną złego stanu wód gruntowych w Europie.

 

25. W jakim stopniu, według Państwa, wyżej wymienione akty prawa UE przyczyniły się, ogólnie rzecz biorąc, do lepszej gospodarki wodnej, w tym zarządzania ilością i dostępnością wody?
Wysoki wkład

 

Nasze uzasadnienie

RDW jest głównym narzędziem wspierającym przyjmowanie bardziej rygorystycznego i silnego ustawodawstwa krajowego na rzecz zrównoważonego wykorzystywania wody, ochrony ekosystemów wody pitnej przed zanieczyszczeniem, nadmiernym odprowadzaniem wody i negatywnymi zmianami ich warunków naturalnych. Przykłady z całej Europy wyraźnie pokazują, że w miejscach, w których RDW była prawidłowo wdrażana, był to czynnik motywujący stojący za poprawą zarządzania wodami, a co za tym idzie – poprawą stanu ekosystemów wody pitnej, różnorodności biologicznej oraz zasobów, jakie te ekosystemy zapewniają człowiekowi, naturze i gospodarce. Powinno być zatem podejmowanych więcej działań mających na celu wdrażanie i egzekwowanie Ramowej Dyrektywy Wodnej, która jest odpowiednio dopasowana do celu, jaki ma realizować i na którego potrzeby została opracowana.

 

26. W jakim stopniu, według Państwa, wyżej wymienione akty prawa UE przyczyniły się, ogólnie rzecz biorąc, do zapobiegania zanieczyszczeniu wód przejściowych i przybrzeżnych (w tym fiordów, obszarów przyujściowych, lagun, delt)?
Wysoki wkład

 

Nasze uzasadnienie

Zakres RDW zapewnia taki sam poziom ochrony przez zanieczyszczeniem dla wód przejściowych i przybrzeżnych, jak i dla rzek i jezior. Widzieliśmy poprawę, jeśli chodzi o zanieczyszczenie chemiczne tych wód. Jednak względnie większy odsetek wód przejściowych i przybrzeżnych niż rzek i jezior jest dotknięty zanieczyszczeniem, co wskazuje, że państwa członkowskie nie zwalczają skutecznie tych zagrożeń we fiordach, ujściach, lagunach i deltach.

 

 

Dodatkowe komentarze:

Dbam o obecny i przyszły stan naszych ekosystemów słodkowodnych i zgadzam się z organizacjami ekologicznymi, że unijna Ramowa Dyrektywa Wodna (RWD) jest odpowiednia do swojego celu i zapewniła ochronę i odnowę naszych wód, a także przyniosła korzyści dla gospodarki i społeczeństwa. Proszę zapoznać się z moją szczegółową odpowiedzią na pytanie w polu komentarza w części II badania, dlaczego RWD jest skuteczna, wydajna, odpowiednia, spójna i stanowi wartość dodaną.


Jako obywatel/ka, który/a dba o środowisko, jestem przeciwny/a zmianie RDW i chcę, aby jej wysokie standardy były przestrzegane i obecne w całej Europie. W tej chwili państwa członkowskie wykazują niewielkie chęci w zakresie wdrażania Ramowej Dyrektywy Wodnej. Widać to wyraźnie
w nieskutecznych planach gospodarowania wodami w dorzeczach, programach działań, które są słabo realizowane, niewystarczającym finansowaniu przeznaczonym na wdrażanie środków kontroli oraz nadmiernym wykorzystywaniu (i niewłaściwym wykorzystywaniu) różnego rodzaju wyjątków przewidzianych w RDW. Dyrektywa wymaga pełnego wdrożenia przez państwa członkowskie i lepszego egzekwowania od Komisji Europejskiej.

Część II – Kwestionariusz eksperta dla interesariuszy

 

1. W jakim stopniu wdrożenie wyżej wymienionych dyrektyw jest skuteczne pod względem realizacji następujących celów?

  • Zapobieganie pogorszeniu stanu wód: średnio skuteczna                           
  • Ochrona i poprawa stanu ekosystemów wodnych: średnio skuteczna   
  • Zmniejszenie zanieczyszczenia chemicznego wód powierzchniowych: bardzo skuteczna
  • Zmniejszenie zanieczyszczenia wód powierzchniowych substancjami biogennymi: nieco skuteczna
    Zmniejszenie zanieczyszczenia chemicznego wód podziemnych: bardzo skuteczna         
  • Zmniejszenie zanieczyszczenia wód podziemnych substancjami biogennymi: nieco skuteczna
  • Ochrona jednolitych części wód podziemnych przed wyczerpaniem: nieco skuteczna
    Promowanie zrównoważonego wykorzystania wody: nieco skuteczna   
  • Poprawa warunków hydromorfologicznych wód powierzchniowych: nieco skuteczna
  • Przyczynianie się do ochrony wód morskich i przybrzeżnych: nieco skutec          
  • Zapewnienie wystarczających inwestycji w infrastrukturę i środki: nieco skuteczna                         
  • Obniżenie kosztów produkcji wody pitnej: średnio skuteczna                                   
  • Łagodzenie skutków susz: średnio skuteczna                                                                   
  • Zarządzanie ryzykiem powodziowym: średnio skuteczna                                            
  • Przyczynianie się do zapewnienia wystarczającego zaopatrzenia w dobrej jakości wodę : średnio skuteczna

 

                                                                              

Nasze uzasadnienie

Efektywność ustawodawstwa jest ściśle połączona ze sposobem jego wdrażania. W miejscach, w których zastosowano odpowiednie połączenia środków (np. zakaz stosowania niebezpiecznych substancji w celu redukcji zanieczyszczenia chemicznego), ustawodawstwo było umiarkowanie lub bardzo efektywne. Do osiągnięcia pozostałych celów, takich jak redukcja zanieczyszczenia substancjami odżywczymi z rolnictwa, wymagane są bardziej efektywne środki.

 

3. Czy zgodnie z Państwa najlepszą wiedzą wszystkie wymogi dyrektyw są w Państwa kraju skutecznie wdrażane i egzekwowane?

Nie

 

Jeśli nie, proszę podać przykłady najważniejszych braków we wdrażaniu odpowiednich dyrektyw:

Ramowa dyrektywa wodna:

  • Nieefektywne plany zarządzania dorzeczami, które nie mają bardziej odpowiednich i ekonomicznych sposobów zwalczania głównych zagrożeń (bardzo często nie ma nawet najbardziej podstawowych środków wprowadzonych przez prawo UE zarządzające określonymi aspektami polityki wodnej (np. w kwestii azotanów, emisji przemysłowych); środki często są zbyt nieprecyzyjne i nie dotyczą samych zagrożeń. Ponadto środki te mają często charakter dobrowolny.
  • Nieodpowiednie monitorowanie i metody oceny oraz klasyfikacji statusu akwenów. Nie ma pewności co do statusu oraz przyczyn nieefektywności; często bardzo oczywiste zagrożenia lub pogorszenie statusu nie są wykrywane.
  • Plany zarządzania dorzeczami oraz programy stosowania środków bez przyznania im odpowiednich funduszy w budżetach krajów są przyjmowane w celu wprowadzenia środków kontroli, natomiast plany pozyskania finansowania z UE nie są przygotowywane – jak i sposoby zapewnienia odpowiednich środków finansowych ze strony użytkowników wody w celu pokrycia kosztów jej zużycia lub usuwania zanieczyszczeń wynikających np. z rolnictwa.
  • Nadużywanie i nieprawidłowe stosowanie różnego rodzaju wyłączeń. Często uzasadnienia zastosowania takich wyłączeń są nieodpowiednie i nie jest jasne, czy podejmowane są działania na rzecz realizacji celów; czasami przyznawane są ogólne wyłączenia dla określonych sektorów (np. zabezpieczenia przeciwpowodziowe).
  •  Podejmowanie decyzji w zakresie zarządzania wodą, w tym procesy związane z planami zarządzania dorzeczami nie są przejrzyste i nie zawsze jasne jest jak podejmowane są decyzje i czy uwzględniają one opinie zainteresowanych podmiotów.

 

4. Zgodnie z ramową dyrektywą wodną część wód jest uznawana za będącą w dobrym stanie tylko wtedy, gdy wszystkie odpowiednie elementy jakości są w dobrym stanie i spełnione są stosowne normy jakości dla dobrego stanu (zasada parametru wykluczającego „one-out-all-out”). W jakim stopniu zgadzają się Państwo z następującym stwierdzeniem?

  • Zasada „one-out-all-out” jest konsekwentnie stosowana we wszystkich państwach członkowskich : zgadzam się w dużym stopniu
  • W Państwa kraju zasada „one-out-all-out” jest stosowana w odniesieniu do stężeń poszczególnych substancji priorytetowych: zgadzam się w dużym stopniu
  • W Państwa kraju zasada „one-out-all-out” jest stosowana w odniesieniu do stężeń poszczególnych zanieczyszczeń specyficznych dla danego dorzecza przy ocenie stanu ekologicznego: zgadzam się w dużym stopniu
  • Łatwiej byłoby wyjaśnić opinii publicznej, w jakich obszarach poczyniono postępy, gdyby publikowany oficjalny stan nie musiał opierać się na zasadzie „one-out-all-out”: nie zgadzam się
  • Podejście do klasyfikacji oparte na zasadzie „one-out-all-out” zachęca państwa członkowskie do skupienia się na poprawie stanu części wód, które są bliskie dobrego stanu, a nie tych będących w najgorszym stanie: nie zgadzam się
  • Warto byłoby zastanowić się, w jaki sposób można uzupełnić ocenę „one-out-all-out” o więcej szczegółów dotyczących postępów poczynionych w zakresie stanu ekologicznego : nie zgadzam się
    Odejście od oceny opartej na zasadzie „one-out-all-out” wiązałoby się z ryzykiem utraty z oczu utrzymujących się problemów:  zgadzam się w dużym stopniu

 

 

Nasze uzasadnienie

Zasada „one-out-all-out” jest ważną zasadą naukową zastosowaną w Ramowej Dyrektywie Wodnej, która oznacza, że jeśli np. status dotyczący ryb nie spełnia normy, rzeka lub jezioro nie może zostać uznana za zdrowe, mimo poprawy jakości ich wód. Jednak władze mogą ogłaszać postępy, jakich dokonują w zwalczaniu zanieczyszczenia chemicznego w tej samej rzece lub jeziorze. Wówczas ta zasada naukowa nie uniemożliwia władzom uzasadniania podejmowanych działań, lecz zapewnia zwalczanie wszystkich problemów dotyczących wód. Uwzględnia ona, że ekosystemy wody pitnej obejmują złożone, wzajemnie powiązane i wzajemnie zależne relacje między gatunkami i procesami fizycznymi.Ucieleśnia ona również zasadę ochrony w przypadku niepewności jak takie złożone sieci interakcji i wzajemnych zależności funkcjonują.

 

17. Czy Państwa zdaniem w Państwa kraju stosuje się zasadę zwrotu kosztów (art. 9 ramowej dyrektywy wodnej)?

Nie

Mimo że zdecydowana większość państw członkowskich wprowadziła lub dostosowała mechanizmy wyceniania wody zgodnie z wymogami RDW, to odpowiednie miary wody nadal pozostają dużym wyzwaniem w całej RDW:

  • wycenianie wody nie zostało w pełni i odpowiednio wprowadzone w różnych sektorach i zamiast tego często ogranicza się tylko do takich czynników jak oczyszczanie ścieków i zapewnienie wody pitnej;
  • wyceny nie oddają rzeczywistych kosztów, ponieważ koszty środowiskowe i/lub koszty zasobów rzadko są uwzględniane w systemie wyceny. Koszty środowiskowe i koszty zasobów często nie są nawet obliczane;
  •  niektóre mechanizmy mają charakter wybiórczy i wyłączają określonych głównych użytkowników lub podmioty zanieczyszczające, przez co często występują ogromne różnice między nakładami ze strony różnych użytkowników wody, przy czym gospodarstwa domowe często ponoszą największe koszty, płacąc o wiele więcej niż podmioty rolnicze i/lub przemysłowe.

 

Nasze uzasadnienie

Ustawodawstwo zobowiązuje państwa do obciążania podmiotów zanieczyszczających kosztami środków mających rozwiązać spowodowane przez nie problemy. Jednak nie zostało to jeszcze wprowadzone i niektóre rządy wybrały drogę podnoszenia rachunków za wodę zamiast wprowadzenia odpowiednich instrumentów ekonomicznych, w ramach, których np. zanieczyszczające wodę podmioty rolnicze prowadzące działalność na skalę przemysłową są zmuszone do odpowiedzialności finansowej.

 

24. Biorąc pod uwagę cele i korzyści ramowej dyrektywy wodnej, czy istnieją dowody na to, że w wyniku wprowadzenia dyrektywy nałożono nieproporcjonalne obciążenie administracyjne na władze (krajowe, regionalne lub lokalne), podmioty gospodarcze (np. przemysł, przedsiębiorstwa wodne), obywateli lub inne podmioty?
Nie

 

Nasze uzasadnienie

Środki mające przywrócić dobry stan naszego środowiska wodnego mają swoje koszty. Jednak korzyści, jakie zapewniają nam zdrowe rzeki, jeziora i tereny podmokłe przewyższają te koszty wielokrotnie. Sektory gospodarki odpowiedzialne za zagrożenia dla naszych wód muszą wprowadzić środki rozwiązujące te problemy. Nie ma dowodów na to, że RDW nakłada nieproporcjonalne zobowiązania. Poza tym RDW ma kilka mechanizmów prawnych, które zapewniają, że środki nie są wprowadzane, jeśli zostaną uznane za zbyt kosztowne lub jeśli zbytnio będą obciążać przemysł, np. producentów energii wodnej.

 

34. Czy uważają Państwo, że wdrożenie ramowej dyrektywy wodnej, dyrektywy w sprawie środowiskowych norm jakości, dyrektywy w sprawie wód podziemnych i dyrektywy powodziowej wpłynęło na poprawę doceniania przez społeczeństwo wagi dobrej jakości wody dla środowiska i zdrowia ludzi oraz na zwiększenie świadomości na temat tego, w jaki sposób można osiągnąć tę dobrą jakość wody?
Do pewnego stopnia

 

RDW ustaliła szereg istotnych obowiązków, które, jeśli są prawidłowo wdrażane, mogą poprawić zrozumienie i docenienie przez ludzi tego, jak ważna jest woda, a także zapewnić wsparcie w realizacji celów RDW. Jednak mimo kilku pozytywnych przykładów, wymogi RDW w zakresie angażowania opinii publicznej do tej pory nie były w pełni realizowane. W związku z tym szanse właściwego informowania o korzyściach płynących ze zdrowych ekosystemów wody pitnej mające sprawić, że obywatele będą częścią realizacji silnej RDW oraz zapewnić wsparcie społeczeństw/społeczności, często nie zostały wykorzystane. 

 

Nasze uzasadnienie

Ze względu na zobowiązania wynikające z praw UE, wiemy o wiele więcej o stanie naszego środowiska wodnego, o problemach wymagających rozwiązania, a także o sukcesach, które były możliwe do odniesienia przy odtwarzaniu obszarów zalewowych w celu redukcji szkód powodziowych lub przy usuwaniu zapór w celu umożliwienia ponownej migracji ryb. RDW zobowiązuje również rządy do konsultacji z obywatelami i do angażowania ich w podejmowanie decyzji dotyczących przyszłości ich lokalnych rzek, jezior i linii brzegowych. Jednak rządy w niewystarczającym stopniu zdają sobie sprawę z wartości wody i zdrowych ekosystemów, które nadal są traktowane głównie jako źródła wody i energii. Największe korzyści, takie jak połowy ryb słodkowodnych, naturalna ochrona przeciwpowodziowa miast oraz przepływ osadów utrzymujący delty na całym świecie ponad rosnącym poziomem mórz, często są pomijane.

 

37. Czy jakiekolwiek aspekty ramowej dyrektywy wodnej, dyrektywy w sprawie środowiskowych norm jakości, dyrektywy w sprawie wód podziemnych i dyrektywy powodziowej przestały być obecnie aktualne dla celów osiągnięcia dobrego stanu wody lub zmniejszenia ryzyka powodziowego?
 

- Ramowa dyrektywa wodna                                    

- Dyrektywa w sprawie wód podziemnych                                          

- Dyrektywa w sprawie środowiskowych norm jakości                                  

- Dyrektywa powodziowa

 

Nasze uzasadnienie

Zobowiązania ustalone w ustawodawstwie pozostają istotne w obliczu rosnących zagrożeń dla naszego środowiska wodnego, coraz większego zapotrzebowania na wodę oraz wzrost częstotliwości i intensywności powodzi a także okresów suszy. Ustawodawstwo wodne UE jest wystarczająco elastyczne, aby stosować je do ciągle zmieniających się okoliczności, w tym zmiany klimatu lub nowych warunków technologicznych i gospodarczych.

 

38. Czy przepisy ramowej dyrektywy wodnej dotyczące oceny stanu ekologicznego w wystarczającym stopniu pozwalają na odróżnienie skutków zmiany klimatu od innych skutków?
Tak w pełni

 

Nasze uzasadnienie

RDW zobowiązuje państwa członkowskie do oceny zagrożeń stojących przed naszym środowiskiem wodnym. Wpływ zmiany klimatu należy traktować jako dodatkowe zagrożenie i odpowiednio uwzględnić w planowaniu zarządzania dorzeczami poszczególnych krajów. Związek między zmianą klimatu a innymi zagrożeniami można skutecznie określić przez precyzyjne zdefiniowanie „statusu ekologicznego”. Poza tym elastyczny proces planowania opisany w RDW jest dobrze dostosowany do zarządzania wpływem jaki ma zmiana klimatu.

 

42. Czy przepisy ramowej dyrektywy wodnej i dyrektywy w sprawie wód podziemnych są wystarczające w celu ochrony jednolitych części wód podziemnych przed nowymi procesami technologicznymi, takimi jak szczelinowanie hydrauliczne?
Tak

 

Nasze uzasadnienie

RDW i jej pochodna Dyrektywa Wód Gruntowych są przygotowane na uwzględnienie zagrożeń wynikających z nowych warunków technologicznych dzięki zasadzie przezorności RDW oraz obowiązkowi zwalczania wszelkich zagrożeń dla środowiska wodnego – tak pod względem oceny, jak i przez przyjmowanie ekonomicznych pakietów środków mających zwalczać dane zagrożenie. Obejmuje to szczelinowanie hydrauliczne, które ma dwie potencjalne konsekwencje dla wód gruntowych: pozyskiwanie wody wymaganej do przygotowania wprowadzanego płynu oraz wypływ wody (odprowadzanie ścieku) po wykorzystaniu wody. Bezpośrednie wprowadzanie substancji zanieczyszczających do wód gruntowych (takie jak wprowadzanie ściegu po szczelinowaniu hydraulicznym) jest zabronione przez RDW. Z wykorzystaniem innych elementów ustawodawstwa UE (np. Dyrektywa Oceny Oddziaływania na Środowisko (EIA), Dyrektywa o Ptakach i Siedliskach, Dyrektywa o Odpadach Górniczych, przepis REACH, przepisy o preparatach biobójczych, Dyrektywa o Odpowiedzialności Środowiskowej) możliwa jest regulacja szczelinowania hydraulicznego – od planowania i zaangażowania opinii publicznej w podejmowanie decyzji po zwalczanie zagrożeń dla środowiska przez państwa członkowskie oraz wstrzymanie działalności.

 

46. W jakim stopniu Państwa zdaniem ramowa dyrektywa wodna, dyrektywa w sprawie środowiskowych norm jakości, dyrektywa w sprawie wód podziemnych i dyrektywa powodziowa są spójne wewnętrznie?
W pełni spójny wewnętrznie

 

Nasze uzasadnienie

Osiągnięcie większej spójności polityk w ramach polityki wodnej UE było kluczowym powodem przyjęcia RDW. Główne zagrożenia dla wód są teraz zwalczane przez jeden instrument regulacyjny, a poszczególne elementy ustawodawstwa UE w zakresie wody są spójne, w związku z czym terminy końcowe oraz określone działania, takie jak udział opinii publicznej, wymagają koordynacji.

 

49. Czy Państwa zdaniem ramy prawne wynikające ze wspólnego działania ramowej dyrektywy wodnej, dyrektywy w sprawie środowiskowych norm jakości, dyrektywy w sprawie wód podziemnych i dyrektywy powodziowej są spójne z następującymi obszarami polityki środowiskowej / sektorowej?
 

Strategia UE w zakresie zielonej infrastruktury: w pełni spójna
Polityka różnorodności biologicznej: w pełni spójna
Polityka chemiczna: w pełni spójna
Polityka ochrony środowiska morskiego: w pełni spójna
Polityka adaptacji i łagodzenia zmiany klimatu: częściowo spójna
Polityka dotycząca emisji przemysłowych: w pełni spójna
Polityka jakości powietrza: w pełni spójna
Polityka w zakresie odpadów: w pełni spójna
Efektywność wykorzystania zasobów: w pełni spójna
Odpowiedzialność za środowisko: w pełni spójna
Przestępstwa przeciwko środowisku: w pełni spójne
Polityka transportowa: niespójny

Ochrona zdrowia: w pełni spójny
Polityka rolna: Incoherent
Badania i innowacje: w pełni spójne
Life + Fundusze: w pełni spójne
Polityka regionalna: częściowo spójna
Polityka ochrony ludności: w pełni spójna
Inne: energy:niespójny

 

 

Wiele elementów ustawodawstwa UE dotyczącego środowiska naturalnego oraz polityki środowiskowe UE wspierają i są wspierane przez RDW i jej dyrektywy pochodne. Jednak brak integracji i spójności polityk z innymi politykami dla poszczególnych sektorów (głównie rolnictwa, transportu, energii) podkopuje cele dorobku prawnego UE dotyczącego wody. Należy podkreślić, że podstawy prawne UE dotyczące zrównoważonego zarządzania wodą nie są przyczyną tych niespójności – analizy wskazują, że brak integracji kwestii dotyczących wody z innymi obszarami polityki stanowi główną przyczyną niewystarczającego wdrażania prawa wodnego UE, a także wyraża się na innych poziomach. Np. brak koordynacji i spójności polityk jest odzwierciedlany przez to, że kraje nie wykorzystują możliwości inwestycyjnych w zakresie wdrażania środków z RDW zapewnianych przez mechanizmy finansowe UE (zwłaszcza jeśli chodzi o fundusze polityki spójności oraz fundusze wspólnej polityki rolnej), a zamiast tego wybierają opcje finansowania, które podkopują wdrażanie RDW (np. rozwiązania techniczne w zakresie działań przeciwpowodziowych, żeglugi, nawadniania i osuszania terenu). Występuje również nieefektywna koordynacja między różnymi jednostkami władzy rządowej i jej wydziałami, w związku z czym nie ma skoordynowanego wdrażania polityki wodnej i innych dla poszczególnych sektorów, takich jak rolnictwo, energetyka, transport. Jest to również odzwierciedlone w braku dostosowania procesów planowania inwestycji (np. plany odbudowy i rozwoju są przygotowywane osobno w stosunku do planów zarządzania dorzeczem) lub znaczących różnicach w tym, co różne jednostki uważają za zrównoważone zarządzanie wodą (np. różnica między jednostkami zajmującymi się ochroną środowiska a jednostkami odpowiedzialnymi za rolnictwo w interpretacji „oszczędności wody”).

 

Nasze uzasadnienie

RDW jest spójna z ustawodawstwem dotyczącym ochrony środowiska i wspiera realizację celów polityki, takich jak zatrzymanie utraty różnorodności biologicznej. Realizacja celów RDW jest w znacznym stopniu podkopywana przez niezrównoważone praktyki stosowane w związku z polityką sektorową UE, zwłaszcza w zakresie rolnictwa, energetyki i transportu, w związku z czym cele ochrony wód muszą zostać z nią zintegrowane.

 

51. Jaka jest wartość dodana prawodawstwa przyjmowanego na poziomie UE w porównaniu z tym, co można osiągnąć dzięki prawodawstwu na poziomie krajowym/regionalnym?
 

Ramowa dyrektywa wodna                                                      

Dyrektywa w sprawie wód podziemnych                                                            

Dyrektywa w sprawie środowiskowych norm jakości                                                     

Dyrektywa powodziowa

Nasze uzasadnienie

RDW jest głównym czynnikiem stojącym za opracowywaniem bardziej rygorystycznego i ambitnego ustawodawstwa zapewniającego ochronę ekosystemów wody pitnej. Zapewnia również większą współpracę i międzynarodową ochronę rzek przepływających przez kilka krajów UE, takich jak Dunaj i Ren. RDW pomogła również zapewnić takie same warunki prowadzenia działalności dla firm operujących na wspólnym rynku UE.

 

Jeżeli chcą Państwo uzupełnić którąkolwiek ze swoich odpowiedzi lub dodać uwagi bądź informacje na temat jakichkolwiek innych aspektów istotnych dla oceny adekwatności, proszę wpisać je w ramce poniżej.

 

Zdrowe ekosystemy słodkowodne są dla mnie ważne. Po części znam RWD i zgadzam się ze środowiskiem ekologów, że jest ona odpowiednia, a jej cele są uzasadnione:

  • Podejście określone w RDW jest właściwe, aby zapobiec pogorszeniu stanu wód, przywrócić ekosystemy słodkowodne i zapewnić niezawodne zaopatrzenie w czystą wodę. Ramowa Dyrektywa Wodna doprowadziła do przyjęcia bardziej rygorystycznych krajowych przepisów dotyczących ochrony wód, a działania na szczeblu UE są uzasadnione również dlatego, że ekosystemy słodkowodne wykraczają poza granice państw. RDW jest wystarczająco elastyczna, aby uwzględnić kwestie społeczno-gospodarcze, struktury zarządzania, lokalne preferencje kulturowe i tradycje.
  • RDW w dalszym ciągu ma znaczenie dla przeciwstawienia się różnym presjom, przed którymi stoją wody UE, oraz związanym z wodą wyzwaniom społecznym i gospodarczym (w tym zmianie klimatu
    i rozwojowi nowych technologii, takich jak szczelinowanie). Kluczowe znaczenie ma opisanie stanu ekosystemów za pomocą zasady „one-out-all-out", podobnie jak stosowanie odpowiednich cen wody zgodnie z zasadą „zanieczyszczający/użytkownik płaci".
  •  Tam, gdzie RDW została właściwie wdrożona, okazała się skuteczna zarówno w ochronie jak i przywracaniu ekosystemów słodkowodnych. Obecny zły stan wód UE spowodowany jest brakiem dobrej woli mojego rządu, aby stawić czoła naciskom jakie pojawiają się w celu osłabienia RDW. Nie jest to wynik przepisów prawnych RDW i podejścia do gospodarki wodnej.
  • Oprócz ochrony przyrody, RDW wniosła wartość dodaną do gospodarki i przyniosła dodatkowe korzyści społeczne (np. uniknięcie kosztów uzdatniania wody, zapobieganie stratom ekonomicznym spowodowanym suszą i powodzią, korzyści zdrowotne).
  • WFD jest spójna z innymi aktami unijnego prawa ochrony środowiska i wspiera cele UE w zakresie rozwoju gospodarczego. Osiągnięcie celów RDW zostało jednak znacznie utrudnione przez niezrównoważone praktyki promowane w ramach polityk sektorowych UE (zwłaszcza w rolnictwie, energetyce, transporcie).


Apeluję do Komisji i państw członkowskich, aby nie zmieniały RDW, lecz lepiej ją wdrażały i egzekwowały, a także włączały cele w zakresie ochrony wód do innych sektorów politycznych (w szczególności rolnictwa, energetyki, transportu, zarządzania powodziowe

 

 

 

 

 

 

 

Zacznij działać już teraz

Zacznij działać

 
Akceptuję politykę prywatności*
Zgadzam się z powyższą polityką prywatności oraz z tym, że moje dane będą przechowywane przez cały czas trwania tej kampanii. Jestem świadomy, że moje dane zostaną przekazane i zarządzane przez Komisję Europejską w celu przeprowadzenia publicznych konsultacji. Zezwalam Komisji Europejskiej na anonimowe publikowanie moich odpowiedzi.
Przeczytaj odpowiedzi, które zostaną przesłane do Komisji Europejskiej w Twoim imieniu.
Prosimy wypełnić wszystkie pola
Prosimy o sprawdzenie swojego adresu mailowego
Już wziąłeś udział 
Prosimy o zaakceptowanie oświadczenia o polityce prywatności.
Ups! Coś poszło nie tak. Odśwież lub spróbuj ponownie później.
*Wymagane pole
 
177 262 osób już zabrało głos. Pomóż nam dotrzeć do 200 000 osób! 

Pomnóż swój wpływ

Dziękujemy za udział w akcji na rzecz ochrony wód!
 
Pomóż nam dotrzeć do innych. 
 
Poproś znajomych, aby dołączyli.
PS.: Nie zapomnij sprawdzić maila i potwierdzić subskrypcji newslettera.